وقتی امروز به یک جفت Aviator نگاه میکنیم آن فریم فلزی ظریف با لنزهای قطرهای شکل سخت است تصور کنیم که این وسیلهٔ مشهور مد، روزی نه برای زیبایی، بلکه برای نجات جان خلبانها طراحی شده بود. عینک خلبانی، پیش از آنکه یک نماد جهانی شود، ابزار بقا در ارتفاع بود؛ راهی برای مقابله با خورشید بیرحم، باد شدید، و انعکاس نور روی ابرها. داستان این وسیله، داستان نیاز هوانوردی است که از میدان جنگ به خیابانهای جهان راه پیدا کرد.
در دههٔ ۱۹۲۰ و اوایل ۱۹۳۰، هواپیماها هنوز کابین بسته نداشتند. ارتفاع پروازها رو به افزایش بود، اما شیشهٔ کابین، سیستم تهویه و حتی محافظ صورت وجود نداشت. خلبانان باید در ارتفاعات سرد و پرنور با چشمانی باز پرواز میکردند؛ جایی که نور خورشید چند برابر زمین شدیدتر بود و بازتاب نور از سطح ابرها چشم را تقریباً کور میکرد.
در چنین شرایطی، بسیاری از خلبانان دچار Snow Blindness کوری موقت ناشی از نور فوقالعاده شدید میشدند. این یعنی یک تهدید مستقیم پروازی. در همین دوران، نیروی هوایی آمریکا (US Army Air Corps) به یک شرکت سازندهٔ لنز سفارش داد تا عینکی مخصوص خلبانان طراحی کند.
نام آن شرکت؟ Bausch & Lomb
و محصولی که ساخت؟ عینکی که بعدها دنیا آن را با نام Ray-Ban Aviator خواهد شناخت.
این عینک اولین نمونهٔ واقعی از ابزاری بود که صرفاً برای پرواز طراحی شده بود. لنزهای بزرگ قطرهای شکل آن دلیل مشخصی داشتند:
پوشش کامل میدان دید خلبان تا نور هیچ زاویهای نتواند وارد چشم شود. فریم فلزی نازک آن نیز سبک بود تا خلبان در مأموریتهای طولانی احساس خستگی نکند. این طراحی نهتنها علمی بود، بلکه حاصل ساعتها تجربهٔ خلبانانی بود که چشمشان در آسمان میسوخت.
جنگ جهانی دوم نقطهٔ اوج اهمیت این وسیله بود. خلبانان بمبافکنها و جنگندهها با سرعت و ارتفاع بیشتری پرواز میکردند. انعکاس نور از سطح اقیانوسها، برف و ابرها آنقدر زیاد بود که بدون محافظ مناسب، دید کافی برای ناوبری وجود نداشت. عینک خلبانی در این دوران مثل چتر نجات بصری بود. هر خلبانی که در مأموریتهای بلندپرواز شرکت میکرد، حتماً یک Aviator بههمراه داشت. حتی عینکهای Goggles ضخیم هم در برابر شدت نور کافی نبودند.
با پایان جنگ، چیزی جالب اتفاق افتاد. وسیلهای که برای محافظت از چشم خلبانان طراحی شده بود، ناگهان وارد فرهنگ عمومی شد. مردم از خلبانها الهام گرفته بودند؛ از تصویر آزادی، جسارت و سرعت. فیلمهای سینمایی، پوسترها و چهرههای معروف از همین تصویر استفاده کردند تا آنجا که Aviator تبدیل شد به نماد «چهرهٔ خلبانی».
اما آنچه کمتر بیان میشود این است که طراحی Aviator فقط زیبا نیست دقیق و علمی است.
- لنزهای بزرگ، میزان ورود نور را تا حد زیادی محدود میکنند
- رنگهای سبز و خاکستری، کنتراست طبیعی را حفظ میکنند
- شکل قطرهای، بخش پایینی میدان دید را برای نگاه به کابین میپوشاند
- فریم سبک وزن، فشار روی بینی و گوش را کم میکند
این عینکها بهگونهای طراحی شدند که با هدستهای خلبانی سازگار باشند به عبارت دیگر، پیچیدگی واقعی این وسیله در جایی است که دیده نمیشود.
عینک خلبانی بعدها تکامل پیدا کرد:
لنزهای پلاریزه آمدند تا انعکاس نور را کم کنند، لنزهای فتوکرومیک برای تغییر شدت نور اختراع شدند، و مدلهای مخصوص خلبانان جت طراحی شدند که در برابر تغییرات ناگهانی نور، سریع واکنش نشان دهند.
اما ریشهٔ همهٔ آنها همان Aviator ابتدایی بود: وسیلهای که برای اولینبار، آسمان را قابل رؤیت کرد.
امروز وقتی یک نفر عینک خلبانی میزند، شاید دیگر به نور و میدان دید فکر نکند؛ شاید فقط آن را یک مُد زیبا بداند. اما پشت همین شکل ساده، دهها سال تجربهٔ پرواز و نیاز واقعی خلبانان پنهان است. عینک خلبانی یادگار دورانی است که یک ابزار کوچک میتوانست تفاوت بین دیدن و ندیدن، و گاهی بین زندگی و مرگ باشد.
اگر هدست نماد «شنیدن آسمان» باشد،عینک خلبانی نماد دیدن آسمان است آنهم در شرایطی که آسمان همیشه با چشم غیرمسلح دیده نمیشود.